DEREBEYİ VE DERSİM

 

KİTAP İNCELEMESİ

***

KİTAP ADI:  DEREBEYİ VE DERSİM 

KİTAP YAZARI:  NAŞİT HAKKI ULUĞ

***

Rahmi Koç, İzmir Balçova'da Amerikan Hastanesi açılışında Kürt kadınlarla ilgili anlattığı fıkra nedeniyle büyük tepki toplamış ve hakkında adli soruşturma açılmıştır…

Açılış töreninde Rahmi Koç’un anlattığı fıkra…

Doktor Kürt kadının derdini dinlemiş ve 'Hanımefendi, şu perdenin arkasına geçip soyunun' deyince kadın, 'Doktor Bey, önce sen soyun' demiş…

İzmir Cumhuriyet Başsavcılığı, sözlerin ardından Rahmi Koç hakkında Türk Ceza Kanunu'nun "Halkın Bir Kesimini Alenen Aşağılama" suçu kapsamında soruşturma başlatmıştır…

Sivil toplum kuruluşları; ifadenin Kürt kadınlarını, hekimlik meslek onurunu hedef alan ayrımcı, cinsiyetçi ve ırkçı bir dil olduğunu belirterek olayı sert bir dille kınamıştır…

***

Rahmi Koç’un anlattığı fıkra ve benzerleri, yıllardır CHP’lilerin bilinçaltında saklı kalan Kürt rapordaki düşüncelerin dışavurumudur…

Daha sonra Naşit Hakkı Uluğ tarafından kaleme alınan Derebeyi ve Dersim adlı eserle birlikte neşredilmiştir…

Kitap, erken Cumhuriyet döneminin feodal yapısına, aşiret düzenine ve Kürt meselesine yönelik ideolojik bakış açısını yansıtmaktadır…

 Kaynakta, bölgedeki ağalık ve şeyhlik gibi geleneksel otoritelerin Cumhuriyetin modernleşme hedefleri önünde birer engel teşkil ettiği ve bu yapıların tasfiyesi için kararlı bir müdahalenin gerekliliği savunulmaktadır…

Şeyh Sait İsyanı sonrası yazılan metinler, devletin köylüyü bu yerel güçlerin baskısından kurtararak doğrudan vatandaşlık bağıyla merkeze bağlama arzusunu dile getirmektedir…

Yazara göre, Köylüyü Özgürleştirme İdeali, Cumhuriyet ideolojisinin feodalizme karşı yürüttüğü varlık mücadelesinin en temel konusu olarak sunulmaktadır…

Bu ideal, köylüyü sadece ekonomik bir özne olarak değil, orta çağ kalıntılarından arındırılması gereken "hür bir vatandaş" olarak kurgular…

Köylüyü özgürleştirme ideali, köylüyü derebeyinin "tapulu malı" olmaktan çıkarıp devletin doğrudan muhatabı olan hür bir fert haline getirme çabası olarak betimlenir; ancak bu hedefin tam anlamıyla gerçekleşmesi için "Cumhuriyet’in çelik neşteri" ile daha derin bir müdahale gerektiği savunulur…

Yazar Dersim’i "Kapalı Memleket" ve "asilik" (baş eğmezlik) teması etrafında şekillendirir…

Cumhuriyet ideolojisi perspektifinden bakıldığında Dersim; coğrafyasıyla, tarihiyle ve gelenekleriyle merkeze direnç gösteren özgün bir yapı olarak ifade edilir...

Yazar belirttiğine göre Dersim, Kuzeyde Munzur, doğuda Perisu, güney ve batıda Murat ve Fırat nehirleriyle çevrelenmiş 5800 kilometrekarelik sarp bir bölgedir…

Dondurucu kış sekiz ay sürer; yaz ve kış arasındaki sıcaklık farkı 90 dereceye kadar çıkar…

Bu sert doğa, Dersim'i "Kapalı Memleket" haline getirir…

Sert tabiat şartları nedeniyle bölge sadece "çok sıhhatli insanların yurdudur"; hastayı ve sakatı yaşatmaz…

 Dersimli, uçurumlarda bir yaban keçisi çevikliğiyle dolaşan, ayağı bastığı kaya kadar sağlam bir tip olarak tasvir edilir…

Dersim'in sosyal dokusu tamamen aşiret düzeni üzerine kuruludur…

65.000 nüfuslu Dersim'de 47.000 insanın aşiret rejimini yaşadığı belirtilir…

 Bölgede aşiretler arası bitmek bilmeyen kan davaları ve düşmanlıklar mevcuttur…

Kaynakta "Dersim’in Kara Listesi" olarak adlandırılan uzun bir listede, hangi aşiretin diğeriyle geleneksel olarak düşman olduğu detaylandırılır…

 Kışın kar altında sinen Dersim, yaz gelince "seferberlikle" uyanır; aşiretler arası saldırılar, hayvan talanları ve "hak telakkisinin" yerini alan zorbalık baş gösterir…

 Dersim'de din, bir vicdan işinden ziyade seyitlerin elinde bir "geçim yolu ve zorbalık vasıtasıdır"…

 Seyitler, halkı hurafelerle kandırarak emeklerini ve kazançlarını ellerinden alan güçler olarak betimlenir…

Bölgede Şamanist kökenli totem inanışları hâkimdir…

Yıkık bir duvar, eski bir pabuç veya bir kaynak suyu mukaddes sayılarak tapınma nesnesi haline getirilebilir…

Dersimlilerin aslen Horasan’dan gelen Türkler olduğu, ancak aşiret hayatı ve seyitlerin etkisiyle bu kimliklerinden uzaklaştıkları savunulur…

Dersim ekonomisi pazar ilişkilerinden yoksundur…

Ticaret kervanları Dersim'e emniyet edemez ve bölgeye sermaye girmez…

Dersimli köylünün çalışıp didinme yolunu babasından öğrenmediği, sürülerinin çoğunlukla çevre il ve ilçelerden yapılan talanlardan artakalanlar olduğu iddia edilir…

Dersim'in siyasi karakteri, merkezi otoriteyi tanımamak üzerine kuruludur…

Bölge asırlardır Osmanlı'ya bağlı görünse de, kapısını "benzersiz bir inatla içinden kilitlemiştir"

Bölgede ağa korkusu ile seyit inancının el ele vererek aşılmaz bir kuvvet oluşturduğu, bu yapının Cumhuriyet'in çağdaşlaşma hedeflerine direnç gösterdiği vurgulanır…

Özetle Dersim; seyit ve ağa kıskacında yaşayan, modern hukukun henüz nüfuz edemediği coğrafi ve sosyal alan olarak sunulmaktadır…

Dersim halkının aslı, Horasan'dan gelen Türkmenlerdir…

Yazar, Dersimlilere "Kürt" denilmesini "alçak bir asimilasyon çemberi" olarak niteler...

Ona göre "Kürt" ismi, toprağa bağlı ve derebeyine kul olmuş kişilere vurulan bir damgadır; oysa "Türk'ün başı yukarıdadır" ve esirlik damgasını kabul etmez…

Dersim’in kimliğinin ayrılmaz bir parçası olan Kızılbaşlık (Alevilik), kaynakta hem bir inanç sistemi hem de bir sömürü aracı olarak ele alınır…

Dersim’de yaşanılan inancın, namaz ve camiden ziyade Muharrem orucu ve Ehlibeyt sevgisine dayandığı, ancak bunun altında Orta Asya’dan gelen Şamanist/totemist etkilerin (tabiata, taşlara, ağaçlara tapınma) hâkim olduğu belirtilir…

Seyitlerin, halkı "Peygamber soyundan geldikleri" yalanıyla kandırıp sömürdüğü, dini bir "geçim yolu" haline getirdikleri savunulur...

Bu "sahte kutsallık", halkın kimliğine "iman şartı" gibi işlenmiş bir ağa-seyit baskısı olarak betimlenir…

Dersim’de tabiat, tarih ve görenek "asi"dir…

Bu asilik, devlet otoritesini tanımayan, hukuku kendi kılıcıyla kuran ve haydutluğu bir "zanaat" gibi gören bir yaşam biçimi yaratmıştır…

Dersim halkının hâlâ "ilkçağ hayatı" yaşadığı, göçebeliği bırakmadığı ve feodal baskılar nedeniyle medeniyetten uzak kaldığı vurgulanır...

Yazar, Dersimlilerin Türk olduğunu kanıtlamak için yerel adetlere ve dile atıfta bulunur:

 Ovacık bölgesindeki aşiretlerin Türklüğünü daha bariz gösterdiği, yerel türkülerde "Ben o Kürde varamam" gibi ifadelerin geçtiği söylenerek bir kimlik ayrışması olduğu iddia edilir...

Seyitlerin ve ağaların fiziksel yapılarının "Turanlı" (Horasanlı) olduğu, bir Arap'ın veya gerçek bir Kürt'ün bu dağların şartlarında yaşayamayacağı savunulur...

Kısaca Dersim kimliği; Horasan kökenli Türkmen ruhunun, sarp bir coğrafyada yüzyıllarca devletten kopuk kalması ve feodal-dini zorbalar eliyle "Kürtleştirmesi" sonucunda oluşmuş, melezleşmiş ama özünde Türk kalmış bir yapı olarak görülür…

Yazarın “Kürt" tanımı, etnik bir kökenden ziyade sosyolojik bir statü ve "toprağa bağlılık" üzerinden formüle edilir…

Bu tanım, feodal düzenin (derebeylik) yarattığı bir esaret biçimidir…

Ve Dersim'in kimliğini "özünden koparma" çabasının bir parçasıdır...

"Kürt" kelimesi, doğrudan bir mülkiyet ve statü göstergesi olarak ele alınır…

Bir Ot Gibi Bağlılık: Yazar, "Toprağa bir ot gibi bağlı adama 'Kürt' derler" ifadesini kullanarak, bu kimliği hürriyetten yoksunlukla özdeşleştirir...

Alınıp Satılan Emtia: Bu tanıma göre "Kürt", toprakla birlikte alınıp satılan, toprağın sahibine (derebeyine, ağaya) ait bir "mal" hükmündedir…

Türk ile Karşıtlık: Yazar, bu tanımı Türk kimliğiyle zıtlık içinde kurgular...

Ona göre "Türk’ün başı yukarıdadır" ve Türk, alnına "esirlik damgası" olan bu Kürtlük etiketini vurdurmaz…

Yazar, Dersim halkının aslen Türk olduğunu savunurken, "Kürt" isminin bölgeye dışarıdan ve zorla dayatıldığını ileri sürer…

Sistematik Asimilasyon: Şeyh ve derebeylerinin el ele vererek, aslında Orta Asya gelenekleriyle yaşayan ve köylerine öz Türk isimleri veren insanlara "Kürt" damgasını vurduğu savunulur...

 Bu durum eserde "alçak bir asimilasyon çemberi" olarak nitelenir…

Yazara göre Osmanlı Devleti, istibdat ve meşrutiyet dönemlerinde bu "Kürtleştirmeyi" tasdik ederek derebeylerine yardım etmiştir...

Eserde, feodal baskıdan ve bu "Kürt" sıfatından kurtulmak isteyen "Türk asıllı" Dersimlilerin; evini, malını ve hayvanını bırakarak Batı Anadolu'ya kaçtığı, canını kurtarabilenlerin oralarda milli benliklerini muhafaza ettikleri iddia edilir...

Yazarın bakış açısına göre, bir Dersimliyi "Kürt" yapan şey onun ırkı değil, içinde yaşadığı feodal aşiret ve seyitlik rejimidir…

Aradan ağa ve seyit korkusu kaldırıldığında Dersimlinin "kolay ve çabuk yontulmaya müsait, çalışkan bir çiftçi" haline geleceği, yani "özündeki Türklüğe" döneceği savunulur…

İdeolojik Hedef, Bu tanım, Dersim'e yapılacak müdahaleyi meşrulaştıran bir zemin hazırlar...

 Eğer "Kürtlük" sadece toprağa kölece bağlılıksa, Cumhuriyet'in bu feodal bağları çözmesi, Dersim'i "Kürt" olmaktan kurtarıp "Türk" yapacaktır...

Özetle kaynaklar, Kürtlüğü "toprağın kölesi olmak" şeklinde tanımlayarak, Dersim'in kimliğini bu "yapay esaretten" kurtarılıp aslına (Türklüğe) rücu ettirilmesi gereken bir yapı olarak sunar…

***

 

Kürt kimdir?

Kimliğini kaybetmiş Türkten başka kime Kürt denir…

 

Bu cümle bir dönem bu ülkeyi idare eden hâkim kuvvetin, hakim iradenin cümlesidir…

Uzun yıllar bu ülkede Kürt denilince; yabanileşmiş, dağlılaşmış, taşralılaşmış Horasan Türkleri akla gelirdi…

(Kürt kimdir?

Kürt şu an ülkenin %30'unu oluşturan kökeni  Kürt diye bir millet var mı var, yoksa bunlar bozulmuş Türkler mi zannetmiyorum…

Türk ve Kürt sonuçta bunlar ayrı Milletler tabii…

Ahlaklarında, namuslarında, şereflerinde problem yoktur…

Bir Kürdün karısına bakarsan kızına el uzatırsan ne yapar?

Çoğu insanın yaptığını yapar…

Bu Türkün ve Kürdün değil bu insanlığın namus problemidir…

Bazıları bunu dert etmese de birçok insan bunu dert eder…

Yanındaki hanımın sana emanettir, sana ait bir mal değildir…)

Toprağa Bir ot gibi bağlı adama Kürt derler…

Kürt toprakla beraber alınır satılır…

Kürdü satın alabilirsin Kürt o toprağın malıdır, toprağı aldığında üstünde yaşayan Kürdü de satın alırsın o senin malın olur…

Toprağını aldığı kişide onun malıdır, artık Türk'ün Türk milletinin başı yukarıdadır, göğsü diktir…

Esirlik damgasını alnına asla vurdurmaz…

Türk köyünün üzerine çökebilmek için önce onu Kürtleştirmek lazımdır…

Kürtlerin elindeki hayvanlar bir hırsızlık eseri olarak onlara geçmiştir…

Kürtler hırsızdır, Kürtler doğuştan hırsızdır, görenekleri asidir…

Kürt Celep kesesine birkaç bin lira koyarak Dersime gidemez…

Orada Dersimlinin kesesine altın akıtarak keçesini, koynunu satın alamaz…

Bu adamlarını hepsi hırsızdır…

Emniyet bölgesinden 5-10 adım ayrılır ayrılmaz bilmem kaç aşiret uşağının hücumuna uğrar…

Getirdiği sermayeyi kaptırdıktan sonra ticaret yapmaya Dersime gidemez, anında etrafını kapatırlar, sermayesini kaptırdıktan sonra hayatını ya kurtarır ya kurtaramaz…  

Kürtlerin arasında Ticaret yapamaz…

Kürtler hırsızdır, senin malına çökerler…

Canını kurtarmış kişi; hak, Adalet, doğruluk aramak için vahşi Kürtlerin arasına giremez…

Çünkü bu duygular Kürdün kafasına girmemiştir…

Bugünkü Kürtler, Horasan'dan gelen Türklerin bu toprağa yayılmasından sonra ortaya çıkmıştır…

Her bir Kürt Aslında Öz bir Türktür…

İki katlı evin alt katı ahır ve samanlıktır…

Yukarıda karşınıza gelen büyükçe oda misafir odasıdır…

Harem diye bayramlık diye ayrılık yoktur burada…

Kadın Arap etkisine girmemiştir…

Erkeklerden kadınlar Araplarda olduğu gibi vahşi bir hayvan gibi kaçmaz…

Dersim Kürdü Müslüman’dır, bir kısmı Zaza’dır, bir kısmı Caferi’dir…

Ehli beyit’e tapmak ve kışın Muhammed için üç gün aç durmak Kürtlerin totemidir…

Totemidir, çünkü kafaları küçüktür, dolaysıyla bunların beyinleri de küçüktür, zekâları küçüktür…

Dersimli yazın Cehennem güneşi altında yanarken bir gölge görünce ona tapmaya başlar…

Bu durumu gören bir Açıkgöz, Hemen buraya bir türbe yapar, yeşil bir paçavra koyar ve oradan

para kazanmaya başlar…

Çünkü nerede bir türbe görseler oraya para verirler…

Dersimli Türk’tür, sonra Kürtleşmiştirler…

Fakat Türklüğün her şeyini unutmuşlar ve vahşidirler…

O kadar vahşiler ki ben bunlara şimdi nasıl Türk diyeyim…

Bunlar hala Vahşi bir hayat yaşıyorlar…

Kürdün aldığı karıya diğer kardeş, utanmadan ona kocalık yapmaktan çekinmez…

Bütün kardeşler bir kadının ortak kocasıdır…

Abisi yokken yengesi diğerinin karısıdır, namus anlayışları Biz Türklere uymaz…

Şunun bunun malını çalıp öldürmeyi en tatlı iş sayarlar, başkasının malını çalmaktan asla çekinmezler…

Adam öldürmekten Korkmazlar, Devlet nedir?

Bilmezler, devlete karşı koyarken de bir araya gelirler…

(Bazı şeyleri kitaba çok rahat yazan bu adam 1931 yılında CHP'de milletvekilliği yapmıştır…

Kürtler bu kadar namuslu bu kadar şereflidir, şerefsizlik bunu yazmaktır…

Alçaklık, namussuzluk bu tür kelimeleri ifade etmektir…

Kürtleri ifade ederken “onların namusu bizi uymaz” demek en hafif tabirle iftiradır…

Sen Kürtsün, Ben Türk'üm…

Ben sana böyle bakıyorum, Bizim aynı coğrafyada yaşama şansımız var mı? Yok!

Ne yapacağız biz kavga edeceğiz, işte terörün çıkış sebebi budur…

Kürtler çok namuslu, çok şerefli, çok ahlaklı insanlardır…

Zaten aşağılık olanlar Ermeni terör örgütü PKK'dır…

PKK bir Kürt oluşumu değil, PKK bir Ermeni ve Avrupa taşeronlu bir yapıdır…)

***

"Derebeyi ve Dersim", gazeteci, ideolog ve siyasetçi Naşit Hakkı Uluğ tarafından 1932 yılında kaleme alınan, erken Cumhuriyet döneminin feodalizm, aşiret düzeni ve Dersim (Tunceli) bölgesine bakışını yansıtan tarihsel ve sosyolojik bir rapordur…

Kitap, dönemin egemen siyasi aklının bölgeye yönelik asayiş ve modernleşme politikalarının temellerini anlamak açısından yayınevleri tarafından günümüzde de basılan kaynak olarak kabul edilir…

 Eser, 1937-1938 Dersim Olayları'nın öncesinde, Şeyh Sait ve Ağrı isyanlarının hemen ardından yazılmıştır…

Dönemin Cumhuriyet Gazetesi yazarı ve Kütahya milletvekili olan Uluğ, Yunus Nadi ve Falih Rıfkı ekolüne mensup radikal bir Cumhuriyet ideologudur…

Yazarın 1930'ların başında bölgeye yaptığı geziler ve gözlemler, daha sonra Jandarma Genel Komutanlığı'nın 1932 tarihli gizli Dersim raporuna da kaynaklık etmiştir…

Kitap; bölgedeki ağalık, aşiret reisliği, şeyhlik ve seyitlik kurumlarını sert bir dille eleştirir...

Bu yapıları, köylüyü sömüren ve devletin bölgeye nüfuz etmesini engelleyen "derebeylik kalıntıları" olarak tanımlar…

Cumhuriyet'in mülkiyet ve merkezî otorite reformlarıyla köylüyü bu feodal bağlardan kurtarma amacını ateşli bir şekilde savunur…

Dönemin asimilasyon politikalarına paralel olarak, Kürtlerin köken olarak Türk soyundan geldiği tezini işler ve bölgedeki inanç/sosyal yapıyı merkeziyetçi, seküler ve rasyonalist bir modernleşme süzgecinden geçirerek değerlendirir…

Dersim'deki durumu sadece sosyolojik bir mesele olarak değil, devletin otoritesini kurması gereken bir "asayiş ve medeniyet götürme" problemi olarak ele alır…

Bugün tarihçiler ve araştırmacılar kitaba iki farklı açıdan yaklaşmaktadır:

Kitabı, feodalizmin tasfiyesi ve çağdaş bir ulus-devlet inşası yolunda erken Cumhuriyet'in ilerici, anti-feodal ve net bakış açısını gösteren canlı bir belge olarak görür…

Kitabı, bölge insanını ve kültürünü dışlayan, asimilasyoncu ve sonraki yıllarda yaşanacak askerî operasyonlara zemin hazırlayan tek taraflı devlet raporu ve propaganda aracı olarak nitelendirir…