KİTAP İNCELEMESİ
***
KİTAP ADI: TARİKAT-İ MUHAMMEDİYE
KİTAP YAZARI: İMAM BİRGİVİ
***
Bu kitap, İslami ahlak, itikat ve fıkıh konuları
sunmaktadır…
Sünnete bağlılık ve dinde sonradan ortaya çıkan bid’atların
reddi üzerine yoğunlaşmaktadır...
Kalbin kötülükleri ve afetleri (riya, kibir, haset, hırs
gibi 60'tan fazla kötü huy) ile dilin afetlerini (yalan, söz taşıma, kaba
konuşma vb.) ayrıntılı olarak ele alıp bunların İslami pratik ve kurtuluş
üzerindeki zararlarını hadisler ve alimlerin görüşleriyle açıklamaktadır...
Ayrıca, takvanın yolları ve küfür/bid'at ehli grupların
itikatları hakkında Hanefî fıkıh ve kelam kitaplarından görüşlere yer vererek
itikadı düzeltmenin önemini vurgulamaktadır...
***
Takvaya ulaşmanın yollarını açıklarken, kötülükleri ve
yasakları terk etme gerekliliğine odaklanarak, günahları belirli uzuvlara
mahsus olan ve olmayan şeklinde sınıflandırmıştır...
Bir uzva has olan kötülükler sekiz tanedir, kalp, kulak,
göz, dil, el, karın (mide), tenasül uzvu ve ayak... Bu dokuz sınıf arasında,
kalbin, dilin ve diğer azaların tasnif edilen afetleri şunları kapsar…
Kalbin Afetleri (Kötülenmiş Ahlaklar):
Kalp, itaat edilen ve hükmü geçerli olan bir hükümdar kabul
edildiği için, ıslahı her şeyden daha önemlidir...
Kalbin kötü ahlakları ve alçak rezillikleri özet olarak 60
başlık altında toplanmıştır:
1. Allah'ı İnkâr Etmek: Bu, helak edicilerin en büyüğüdür...
2. Cehalet: Bilinmesi gereken bir şeyi bilmemek…
3. Makam Sevgisi: Dünya sevgisinin kalplere hükmetmesi,
makam, şeref ve şöhret sevgisi…
4. Ayıplanma Korkusu: İnatçı inkâr sebeplerinden biri,
ayıplanma korkusudur…
5. Övülmeyi Sevmek...
6. Bidatlere İnanmak: Bunun sebebi nefsin arzularına uymak,
akla güvenmek ve körü körüne taklittir…
7. Nefsin Arzularına Uymak...
8. Taklit ve Körü Körüne Bağlılık: Özellikle itikadi
konularda araştırma veya delil olmaksızın başkasına tabi olmak caiz değildir…
9. Riya: Ahiret ameliyle dünya menfaati istemek...
10. Nihayetsiz Arzular (Uzun Yaşama İsteği): İnşallah
demeden ve hayırlı işler yapma niyeti olmadan uzun yaşamayı istemek…
11. Hırs: Kötülenmiş hırs (tamah) kişinin bütün vaktini
sanat ve ticarete ayırmasına veya insanların elindeki şeylere tamah etmesine
sebep olur…
12. Kibir: Rahatı istemek ve nefsini kibirlendiği kimseden
daha üstün görmeye meyletmektir...
13. Dalkavukluk (Aşırı tevazu): Alimin, bir ayakkabı
tamircisi geldiğinde ayağa kalkıp ayakkabılarını düzeltmesi gibi zelillik
belirten aşırı tevazu...
14. Kendini beğenmek: İşlediği Salih amelleri büyük görmesi
veya nimetin kaynağını Allah'tan değil, kendi nefsinden veya insanlardan
bilmesi…
15. Haset: Bir nimete sahip olan kimsenin elinden o nimetin
gitmesini istemek…
16. Kin: Bir kimseden hoşlanmamaya, ondan nefret etmeye ve
onun için kötülük istemeye mecbur kılmak...
17. Başkasının başına gelen kötü bir durumla alay etmek: Kin
duyduğu kimsenin başına gelen beladan dolayı sevinç duymak…
18. Küs Durmak Düşmanlık Beslemek…
19. Korkaklık: Kişiyi aşağılanmaya, zillete ve kötülük
gördüğü zaman sessiz kalmaya sevk etmesi…
20. Öfke: Öfkenin ifrat (aşırı) derecesidir…
21. Vefasızlık (Anlaşmayı bozmak): Haber vermeden sözü ve
antlaşmayı bozmak...
22. Hıyanet: Emanete sahip çıkmamak…
23. Sözünde Durmamak...
24. Su-i Zan (Kötü zan) …
25. Bir Şeyi Uğursuz Saymak...
26. Cimrilik ve Pintilik...
27. İsraf: Şeriat veya mürüvvet gereği harcanması gereken
yerde malı bolca harcama alışkanlığı…
28. Mal Sevgisi…
29. Dünya Sevgisi (Sekülerizm)…
30. Kötülenmiş Hırs…
31. Sefahat (Akıl Zayıflığı/Akıl hafifliği) …
32. Tembellik (Avarelik) ...
33. Acelecilik: Meramını bir an önce elde etmeye veya aklına
ilk gelene yönelmeye sevk eden duygu...
34. Geciktirme ve Erteleme (Ahiretle ilgili amellerde) …
35. Kaba ve Katı Kalpli Olmak (Kabalık/Katı Kalplilik) ...
36. Hayasızlık: Kötülükleri işleme korkusuyla nefsi kontrol
altına almamak ...
37. Musibetlere Sabretmeyip Şikâyet Etmek (Sabırsızlık)…
38. Nimete Nankörlük Etmek…
39. İstediğini Elde Edemeyince Öfkelenmek (Kazaya Rıza
Göstermemek) ...
40. Allah'tan Başkasına Bağlanma: Bünyenin dengesini
sağlayacak şeyleri Allah'ın dışında başka şeylere bağlamak...
41. Fasıkları Sevmek ve Zalimlere Meyletmek…
42. Âlimlere ve Salihlere Buğuz etmek…
43. Allah'a Karşı Cüretkâr Olmak, Azap ve Gazabından Emin
Olmak ...
44. Allah'ın Rahmetinden Ümit Kesmek...
45. Dünya İşlerinden Dolayı Üzülmek…
46. Dünya İşleri Hakkında Endişe Duymak…
47. Aldatmak ve Kin: Net bir şekilde hayrı kastetmemek...
48. Fitne: İnsanları dinî bir fayda olmaksızın sıkıntıya,
belaya ve ihtilafa düşürmek...
49. Dinî hususlarda gevşeklik ve zayıflık göstermek…
50. İnsanlardan Ayrı Kalınca Yalnızlık Hissetmek...
51. Hafiflik ve Akıl Azlığı: Gereksiz bakış, konuşma ve
hareketler…
52. İnat (Hakkı bildikten sonra inkâr etmek) …
53. Kendinden üstün olana itaatte bulunmamak…
54. Övünmek: Güç ve kuvvetinin yettiğini göstererek övünmek.
55. Nifak (Münafıklık): Zahirin bâtına, sözün fiile
uymaması…
56. Aklın ifrat hali olup, batılı hak, eğriyi doğru
göstermesi...
57. Zekânın zıddı...
58. Yemek Yemeye ve Cimaya Aşırı Düşkünlük...
59. Şehveti Kuvvetin Azlığı...
60. Günah ve Yasaklara Israrla Devam Etmek…
***
Dilin Afetleri:
Dil, kalp gibi dikkat edilmesi gereken şeylerin en büyüğü ve
en önemlilerindendir…
Dili korumak farzdır (vacip)...
Dilin Afetleri, konuşma ve susma olmak üzere iki ana
kısımdır…
Konuşma bakımından dilin tehlikeli Afetleri 60 tanedir:
1. Küfür Sözü…
2. Küfür Olması Korkulan Sözler…
3. Hata ile Söylenen Küfür Sözleri…
4. Yalan Söylemek: Bilerek söylendiğinde haramdır...
5. İhtiyaç anında caiz olan, zahirde anlaşılanın dışında bir
manayı kastetmek...
6. Gıybet: Kişinin karşısındakine onun da bildiği, tanıdığı
birinin kötülüklerini anlatması…
7. Söz Taşıma: Açığa çıkarılmasında hoşlanılmayan bir şeyi
açığa çıkarmak…
8. Alay Etmek: Başkalarını küçük görmek ve hafife almak…
9. Lanet Okumak: Bir kimseyi Allah'ın rahmetinden
uzaklaştırmak...
10. Sövmek: Meşru bir sebep olmadıkça caiz değildir...
11. Çirkin Sözler Söylemek: Açık saçık ifadelerle çirkin
şeyler anlatmak…
12. Kınama ve Ayıplama...
13. Ölünün Ardından Ağlamak (Feryat ve figan) …
14. Münakaşa Etmek: Başkasının sözündeki bozuklukları açığa
çıkararak kınama yapmak...
15. Tartışma: Tartışmayla hasmı utandırmayı ve kendi
üstünlüğünü açığa çıkarmayı kastedilirse haramdır...
16. Husumet (Düşmanlık yapmak) ...
17. Şarkı Türkü Söylemek: Külliyen haramdır...
18. Sırrı İfşa Etmek...
19. Bâtıl Şeylere Dalmak…
20. Dilencilik ve Dünyevî Menfaat İstekleri…
21. Avamın Allah'ın Zatı Hakkında Soru Sorması:
Anlayışlarının ulaşamayacağı şeyler sormak…
22. Müşkül Meselelerden ve Yanıltıcı Şeylerden
Sormak/Hataları Araştırmak...
23. İfadelerde Hataya Düşmek ve İnce Hatalar (Rüya tabirinde
hata yapmak) …
24. Söz ile Olan Münafıklık: Överken veya sevgi ifade
ederken sözün kalpten geçenlere ters düşmesi...
25. İki Dilli Kimsenin Sözü: İki düşman arasında söz getirip
götürmek…
26. Kötü Bir Şeye Şefaat (Aracılık) Etmek...
27. Kötülüğü Emredip İyilikten Alıkoymak (Aslında iyiliği
emredip kötülükten alıkoymayı terk etmek kastedilmiştir) …
28. Kaba Konuşmak ve Bir Namusu Lekelemek...
29. İnsanların Kusurlarını Araştırıp Sormak...
30. Cahil Kimsenin Âlimin Yanında Söze Başlaması…
31. Ezan ve Kamet Esnasında Konuşmak...
32. Namazda Konuşmak...
33. Hutbe Esnasında Konuşmak…
34. Fecr Doğduktan Sonra Dünya Kelamı Etmek…
35. Helada (Tuvalette) Konuşmak…
36. Cima Esnasında Konuşmak...
37. Müslümana Beddua Etmek…
38. Kafire ve Zalime Dua Etmek: İman, adalet veya ıslah
şartı olmaksızın hayatta kalması için dua etmek caiz değildir…
39. Kur’an Okunurken Konuşmak...
40. Mümini Korkutmak...
41. Başkasının Sözünü Kesmek…
42. İtiraz ve Muhalefet (Tabi olanın tabi olduğu kimseye
itiraz etmesi) …
43. Gereksiz Soru...
44. Üçüncü Kişi Varken İki Kişinin Fısıldaşarak Konuşması…
45. Mahremi Olmayan Kadınlarla Konuşmak: İhtiyaç olmadıkça
caiz değildir…
46.Müslüman olmayana Selam Vermek…
47. Abdest Bozandan Selam Almak/Vermek...
48. Günaha Vesile Olmak…
49. Günaha Rıza Göstermek…
50. Kur'an-ı Kerim'i Kendi Görüşüyle Tefsir Etmek...
51. Boş konuşmak...
52. Gereğinden Fazla Konuşmak…
53. Amelde Geciktirme ve Erteleme...
54. Emr-i bi'l-maruf ve nehy-i ani'l-münkeri terk etmek …
55. Selam vermemek ve selam almamak…
56. Aksırana "Yerhamükellah" dememek...
57. Anne baba ve yakınlarla konuşmayı kesmek ...
58. Gücü yettiği halde mazlumu sözüyle kurtarmamak...
59. Şahitlik yapmamak …
60. Zorunlu halde dilencilik yapmamak …
***
Diğer Azaların Afetleri:
Diğer azalara has olan kötülükler sekiz tanedir...
Bunların dışında kalanlar ise bir azaya has olmaksızın
bedenin afetleri başlığı altında toplanmıştır…
1. Kulağın Afetleri:
Kulağın afetleri, helak olma korkusu veya hakkını almak gibi
dünyevi bir zaruret olmaksızın, konuşulması caiz olmayan her şeyi
dinlemektir...
Bunlara çalgı aletlerini dinlemek, şarkı dinlemek, gıybeti
dinlemek ve kötü okuyan kimseden Kur'an dinlemek dahildir…
Ayrıca, kendilerinden hoşlanılmayan topluluğun konuşmalarını
dinlemek de bu afetlerdendir… Dinlememe bakımından afetler ise, Kur’an ve
hutbeyi, anne babayı, hocayı, iyiliği emredenleri veya zor durumdaki dilenciyi
dinlememek gibi vacip veya sünnet olan şeylere kulak vermemektir...
2. Gözün Afetleri:
Gözün afetlerinin en büyüğü bilerek bir insanın avret yerine
bakmaktır...
Gözün haramlardan sakındırılması emrolunmuştur…
Diğer afetler şunlardır:
Şehvetle veya şüpheyle bakmak...
Fakir ve zayıflara küçümseme yoluyla bakmak (böbürlenme)…
Zaruret olmaksızın günahlara ve hoş olmayan şeylere bakmak.
Dünyalık işlerde kendisinden üstün olanlara bakmak.
Başkasının evini gözetlemek...
Namazda gözü kapatmak
mekruhtur...
3. Elin Afetleri:
Haksız yere adam öldürmek veya yaralamak...
Suret (resim/heykel) yapmak...
Zaruret olmaksızın haram veya mekruh olan kimseye dokunmak…
Malı helak etmek kesmek, kırmak, yakmak, israf...
Riya ve günah için bir şey vermek...
Karı-kocanın oynaşmaları dışında kalan her oyun ve eğlence…
Hayvanları dövüştürmek...
Can taşıyan bir varlığı hedef yapmak...
Telaffuzu haram olan şeyin yazılması…
Rüşvet alıp vermek…
Haram olduğu bilinen şeyleri almak…
Tırnakları kesmeyip uzatmak, mekruhtur...
Yüzme bilmeyen kimsenin zaruret olmaksızın deniz vasıtasına
binmesi…
Bülbül ve benzeri hayvanları kafese koymak...
4. Midenin Afetleri:
Doyduktan sonra yemeğe devam etmek…
Toprak, çamur ve bedene zarar veren şeyleri yemek...
Tedavi için necis olan eti yemek (ihtilaflıdır)…
Çok yemek kalbin katılığına, ilim ve anlayış kıtlığına sebep
olur...
Her canının çektiğini yemek ...
5. Tenasül Uzvunun Afetleri:
Zina…
Livada (mutlak olarak haramdır) ...
Hayvanla ilişkiye girmek...
Hayız kadınla ilişkiye girmek…
Karısına arkadan yaklaşmak…
İdrardan sakınmamak (Kabir azabının çoğu idrardandır).
6. Ayağın Afetleri:
Günah işlemek veya yapılan günahı izlemek için günahın
işlendiği yerlere gitmek...
Anne babasının izni olmaksızın (bazı şartlarla) cihada
çıkmak...
Helak olunacağından korkulan deniz veya çöl yolculuğuna
çıkmak…
Taun (veba) hastalığının bulunduğu yere girmek veya oradan
kaçarak çıkmak (itikadın korunması maksadı hariç) ...
Başkasının mülkünde izni olmaksızın dolaşmak...
Kabirlerin üzerine basarak yürümek...
Cünübün, hayızlı ve nifaslı kadınların mescide girmesi...
Kıble tarafına ayak
uzatmak...
Zalimlerin ve günümüzdeki emirlerin ayağına gitmek...
7. Bir Azaya Has Olmaksızın Bedenin afetleri:
Bu afetler (toplam 80 tanedir, genel bedeni kapsar ve
şunları içerir:
Dans etmek (uzuvları ölçülü veya ölçüsüz hareket ettirmek)
...
Avret yerini özürsüz açmak...
Erkeklerin ipek elbise giymesi veya altın ve gümüş takması
(bazı istisnalar hariç)…
Anne babaya asi olmak...
Komşuya eziyet etmek…
Kötü kimselerle arkadaşlık etmek…
Esneme sırasında ağzı açmak (şeytanın girmesinden korkulur)
…
Güneş ile gölge arasında oturmak (Şeytanların oturduğu
yerlerdir) …
Sihir yapmak…
Muska takmak (ayet ve dualar dışında…
Dövme ve kaş inceltmek gibi Allah'ın yarattığı şekli
değiştirmek…
Namazı, abdesti, guslü veya cemaati terk etmek gibi vacip
amelleri bırakmak...
Cihadı terk etmek…
Bu listeler, yolcuya düşenin, her bir uzvunu her bir
günahtan koruması ve bu durumun kendisinde bir meleke halini almasını sağlaması
gerektiğini gösterir…
Böylece kişi takva sahipleri ipine dizilmiş olur…
Ahlakın (karakterin) değiştirilmesinin mümkün olduğu
bilgisi, kaynaklarda açıkça ifade edilmiş ve üç temel dayanağa
dayandırılmıştır:
1. Şeriat Haberi (Dini Kaynaklar): Ahlakı değiştirmenin
mümkün olduğu bilinmektedir, zira şeriatta bununla ilgili bir haberi, ilhamı
olmuştur…
2. Akıl Sahibi Kimselerin Sözleri: Bu duruma aynı zamanda
akıl sahibi kimselerin sözleri de işaret etmektedir...
3. Tecrübeler: Ahlakın değişebilirliğini gösteren bir diğer
delil de tecrübelerdir…
Ahlakın, kendisinden nefsanî fiillerin kolaylıkla meydana
geldiği bir meleke olduğunu belirtir...
Ahlakı değiştirebilme imkanının varlığı kabul edildiği için,
kalp hastalıklarının tedavisi amacıyla kötü ahlakı gidermenin yolları
(ilaçları) detaylı olarak ele alınmıştır...
Ancak bu hususta, kişilerin mizacına göre kabiliyetler
değişir...
Kötü ahlakların (rezaletin) tedavisi, hastalıkların
hakikatini ve şerlerini, sebeplerini ve zıtlarını, faydalarını ve sebeplerini
bilmekle gerçekleşir...
Örneğin, kötü huyları ortadan kaldırmanın yolu, o huyların
gerektirdiği şeyleri terk edip, zıddıyla amel etmeye nefsi zorlamak ve bunun
bir meleke halini almasını sağlamaktır…
Bu tedavi yöntemlerinin varlığı ve tavsiye edilmesi de
ahlakın değiştirilebilir olduğunun pratik kanıtlarıdır…
Ahlakın değiştirilebilir olması, bir terbiye sürecine
benzetilebilir…
Bir demircinin, demiri bükerek ona istediği şekli vermesi
gibi, insan da nefsini zorlayarak kötü huyunu söküp atabilir ve yerine güzel
ahlakı (tevazu, cömertlik gibi) yerleştirebilir, böylece yeni ve istenilen
karakterini inşa edebilir…
